Kemik iliği nakli – Erişkin

Kemik iliği nakli – Erişkin

Kemik iliği nakli, hasarlı veya hastalıklı kemik iliğinin değiştirilerek vücuda sağlıklı kan üreten kök hücrelerin yerleştirildiği bir prosedürdür. Kemik iliğinin fonksiyonlarını yerine getiremediği veya yeterli miktarda sağlıklı kan hücresi üretemediği durumlarda kemik iliği nakli gerekir. Otolog ve allojenik olmak üzere iki tür kemik iliği nakli bulunmaktadır. Hastanın kendi vücudundan alınan hücrelerin kullanıldığı nakil işlemlerine otolog, donörden alınan hücrelerin nakline ise allojenik nakil adı verilir.

Otolog kök hücre nakli

Otolog kök hücre naklinde, hastalıklı veya hasarlı kemik iliğini değiştirmek için vücuttaki sağlıklı kan kök hücreleri kullanılır. Kök hücre nakillerinde, hastanın kendi vücudundan alınan hücrelerin kullanılması donörden alınan kök hücrelerin kullanılmasına kıyasla bazı avantajlar sağlar. Örneğin otolog kök hücre nakillerinde, nakledilen hücrelerle vücudun kendi hücreleri arasında bir uyumsuzluk yaşanması söz konusu değildir. Yalnızca vücudun yeterli miktarda sağlıklı kemik iliği hücresi ürettiği hallerde otolog kemik iliği nakli yapılabilir. Bu durumda hücreler alınıp dondurulabilir ve daha sonra kullanılmak üzere saklanabilir. Otolog kök hücre nakilleri genellikle yüksek dozda kemoterapi ve ışın tedavisi görmesi gereken hastalarda kullanılır. Otolog kök hücre nakli, hasarlı kemik iliğinin yenilenmesine yardımcı olur. Özellikle aşağıda belirtilen hastalıkların tedavisinde otolog kök hücre nakline başvurulur:

  • Hodgkin lenfoma
  • Miyelom
  • Non-Hodgkin lenfoma
  • Plazma hücre bozuklukları

Allojenik kök hücre nakli

Allojenik kök hücre naklinde, hastalıklı veya hasarlı kemik iliğini değiştirmek için bir donörden alınan sağlıklı “kan kök hücreleri” kullanılır. Allojenik kök hücre naklinin bir diğer adı da allojenik kemik iliği naklidir.
Bir aile üyesi, arkadaş veya tamamen yabancı biri donör olabilir. Allojenik kök hücre naklinde kullanılan hücreler, vücudun farklı bölgelerinden toplanabilir. Örneğin:
Donörün kanı
Donörün kalça kemiğindeki kemik iliği
Bağışlanan göbek kordon kanı

Allojenik kök hücre nakli yapılmadan önce hastalıklı hücreleri öldürmek ve vücudu donör hücrelere hazırlamak amacıyla yüksek dozda kemoterapi veya ışın tedavisi uygulanır. Aşağıda belirtilenler de dahil olmak üzere birçok farklı hastalıkta allojenik kök hücre nakli uygulanabilir:

  • Akut lösemi
  • Adrenolökodistrofi
  • Aşırı kansızlık
  • Kemik iliği yetmezliği sendromları
  • Kronik lösemi
  • Hemoglobinopatiler
  • Hodgkin lenfoma
  • Bağışıklık yetersizlikleri
  • Doğumsal metabolizma bozuklukları
  • Multipl miyelom
  • Myelodisplastik sendromlar
  • Nöroblastom
  • Non-Hodgkin lenfoma
  • Plazma hücre bozuklukları
  • POEMS sendromu
  • Birincil amiloidoz

PRETRANSPLANT TESTLERİ VE PROSEDÜRLERİ

Kemik iliği nakli yapılmadan önce hastanın genel sağlık durumunu değerlendirmek ve nakil için fiziksel olarak hazır olduğundan emin olmak için bir dizi test ve prosedür uygulanır. Yapılan bu değerlendirme birkaç gün veya daha uzun sürebilir. Bu işlemlerin yanı sıra, göğüste veya boyunda bulunan büyük bir damara cerrah veya radyolog tarafından uzun ve ince bir tüp (intravenöz kateter) yerleştirilir. Yerleştirilen bu kateter genellikle tedavi süresince yerinde kalır. Nakil ekibi, nakledilen kök hücreleri, ilaçları ve kan ürünlerini vücuda vermek için bu kateteri kullanır.

OTOLOG NAKİL İÇİN KÖK HÜCRE TOPLANMASI

Hastanın kendi hücrelerinin kullanıldığı bir nakil (otolog nakil) planlanıyorsa, kan kök hücrelerini toplamak amacıyla aferez adı verilen bir prosedür uygulanır. Kök hücre üretimini arttırmak ve kök hücreleri daha sonra toplayabilmek için dolaşımdaki kana aktarmak amacıyla aferez öncesinde günlük olarak büyüme faktörü enjeksiyonları uygulanır.

Aferez esnasında bir damardan kan alınır ve özel bir makineye aktarılır. Bu makine, kanı, kök hücreler de dahil olmak üzere farklı parçalara ayırır. Kök hücreler toplanıp, nakilde kullanılmak üzere dondurulur. Kalan kan vücuda geri verilir.

ALLOJENİK NAKİL İÇİN KÖK HÜCRELERİN TOPLANMASI

Bir donörden alınan kök hücrelerin kullanıldığı nakil işlemlerinde (allojenik nakil), uygun bir donör araştırılır ve bulunduğunda kök hücrelerin toplanması için gereken prosedürler uygulanır. Kök hücreler donörün kanından veya kemik iliğinden alınabilir. Nakil ekibi hastanın durumuna göre hangisinin daha iyi olduğuna karar verir.

Başka bir allojenik nakil türü olan kordon kanı naklinde ise göbek bağındaki kök hücreler kullanılır. Doğum sonrasında anneler, bebeklerinin göbek bağlarını bağışlamayı seçebilir. Bu durumda, göbek bağından alınan kan dondurulur ve kemik iliği nakli gerekene kadar kordon kanı bankasında saklanır.

HAZIRLIK VEYA ŞARTLANDIRMA SÜRECİ

Ön nakil testleri ve prosedürleri tamamlandıktan sonra, şartlandırma rejimi olarak bilinen bir işleme başlanır. Şartlandırma esnasında aşağıdaki koşulları sağlamak amacıyla kemoterapi veya radyasyon uygulanır:

  • Kanserli hücreleri yok etmek
  • Bağışıklık sistemini baskılamak
  • Kemik iliğini yeni kök hücreler için hazırlamak

Uygulanacak olan şartlandırma rejimi belirlenirken hastalık, hastanın genel sağlık durumu ve planlanan nakil işleminin türü gibi bir dizi faktör göz önünde bulundurulur.

Kemik iliği nakli esnasında neler olur?

Şartlandırma işlemi tamamlandıktan sonra kemik iliği nakli yapılır. Nakil gününde kök hücreler kateterden vücuda verilir. Nakil işlemi ağrısız olup, işlem esnasında hasta uyutulmaz.

Kemik iliği nakli sonrası

Vücuda giren yeni kök hücreler, kandan kemik iliğine doğru ilerler. Zaman içinde çoğalıp, yeni ve sağlıklı kan hücreleri yapmaya başlarlar. Vücuttaki kan hücrelerinin sayısının normale dönmesi genellikle birkaç hafta sürer, ancak bazı hastalarda bu süre uzayabilir. Kemik iliği nakli yapıldıktan sonraki gün ve haftalarda hastanın durumunun yakından takip edilmesi önemlidir. Bu bağlamda bir dizi kan ve benzeri testler uygulanabilir. Bulantı ve ishal gibi komplikasyonlar gözlemlenebilir ve bunların iyileştirilmesi amacıyla ilaç kullanılması gerekebilir.

Kemik iliği nakli sonrasında hastanın tıbbi bakımının yakinen yapılması gerekir. Enfeksiyonların veya başka komplikasyonların ortaya çıkması halinde hastanın birkaç gün veya bazen daha uzun süre hastanede kalması gerekebilir.

Kemik iliği sağlıklı hücreleri kendi başına yeteri kadar üretmeye başlayıncaya kadar, hasta periyodik olarak kırmızı kan hücreleri ve trombosit transfüzyonuna ihtiyaç duyabilir. Nakilden aylar hatta yıllar sonra dahi, hastalar enfeksiyon veya diğer komplikasyonlar açısından daha yüksek risk altında olabilir. Sonradan ortaya çıkan komplikasyonları izlemek amacıyla periyodik olarak yaşam boyu takip randevuları alınması gerekir.

Nakilden sonra dikkat edilmesi gerekenler

Donörden alınan kök hücrelerin kullanıldığı kemik iliği nakillerinde (allojenik nakil), Graft-versus-Host Hastalığını (GVHD) önlemek amacıyla bağışıklık sisteminin reaksiyonunu azaltan (immünosüpresif) ilaçlar reçete edilebilir. Nakil işlemi sonrasında bağışıklık sisteminin iyileşmesi zaman alır. Bu süre zarfında enfeksiyonları önlemek için ilaçlar verilebilir.

Kemik iliği nakli sonrasında, hastanın sağlıklı kalması ve aşırı kilo alımının önüne geçilmesi amacıyla beslenme düzeninde çeşitli değişiklikler yapılması gerekebilir. Beslenme uzmanı (diyetisyen) ve nakil ekibinin diğer üyeleri, hastanın ihtiyaçlarını karşılayan ve yaşam tarzını tamamlayan sağlıklı bir beslenme planı oluşturmak için hastayla birlikte çalışır.

Önerilerden bazıları şu şekilde sıralanabilir:

  • Gıda kaynaklı enfeksiyonları önlemek amacıyla gıda güvenliği talimatlarını uygulamak
  • Sebzeler, meyveler, kepekli tahıllar, yağsız et, kümes hayvanları ve balıklar, baklagiller ve zeytinyağı gibi sağlıklı yağlar da dahil olmak üzere sağlıklı yiyecekler tüketmek
  • Tuz tüketimini sınırlamak
  • Alkolü kısıtlamak
  • Bir grup immünosüpresif ilaç (kalsinörin inhibitörleri) üzerindeki etkileri nedeniyle greyfurt ve greyfurt suyundan kaçınmak.
  • Kemik iliği nakli sonrasında düzenli olarak fiziksel aktivite yapmak, kiloyu kontrol etmeye, kemikleri güçlendirmeye, dayanıklılığı artırmaya, kasları kuvvetlendirmeye ve kalbi sağlıklı tutmaya yardımcı olur.
  • Nakilden sonra kanseri önlemek için gereken adımları atmak daha fazla önem kazanır. Hastaların sigara içmemeleri, dışarıdayken güneş koruyucu kullanmaları ve doktorun önerdiği kanser taramalarını yaptırmayı ihmal etmemeleri gerekir.

Kemik iliği nakli sonuçları

Kemik iliği nakilleri bazı hastalıkları tedavi ederken bazılarını remisyona sokabilir. Bazı hastalar kemik iliği naklini birkaç yan etki ve komplikasyonla tamamlarken, bazıları hem kısa hem de uzun vadede çok sayıda sorunla karşı karşıya kalır. Yan etkilerin şiddeti ve nakil işleminin başarısı kişiden kişiye göre değişiklik gösterir ve bazen nakilden önce bu konuya ilişkin tahmin yürütmek güç olabilir.

Nakil sürecinde önemli zorlukların ortaya çıkması cesaret kırıcı olabilir. Ancak nakil sürecinde çok zor günler geçirmelerine rağmen sonuçta nakilleri başarılı olan ve iyi bir yaşam kalitesiyle normal hayatlarına geri dönen pek çok kişinin olduğu unutulmamalıdır.

error: Content is protected !!
Messenger
Email
Bize Ulaşın
Messenger
Email
Bize Ulaşın